Rehabilitacja w chorobach reumatycznych: krioterapia, delikatna terapia manualna i ruch

Kiedy stawy bolą i są sztywne, ruch bywa ostatnią rzeczą, na jaką ma się ochotę. A jednocześnie jest jednym z najważniejszych leków w chorobach reumatycznych. Cała sztuka polega na dawkowaniu: ile ruchu, jak mocno, w którym momencie choroby. Ten artykuł tłumaczy, jak wygląda rehabilitacja przy RZS i innych chorobach reumatycznych, dlaczego przy takich stawach pracujemy delikatnie i po co używamy zimna.

Dlaczego warto się ruszać mimo bólu

Bolący staw człowiek odruchowo oszczędza. To zrozumiałe, ale prowadzi do błędnego koła. Staw, którego się nie rusza, zaczyna sztywnieć. Mięśnie wokół niego słabną i tracą objętość. Słabsze mięśnie gorzej chronią staw, więc każdy ruch boli bardziej. Bardziej boli, więc ruszamy się jeszcze mniej. Po kilku miesiącach takiego koła problemem jest już nie tylko sama choroba, ale też utracona sprawność.

Rehabilitacja przerywa to koło ostrożnie i planowo. Nie chodzi o wysiłek i przełamywanie bólu, tylko o utrzymanie zakresu ruchu, jaki staw jeszcze ma, i o odbudowanie siły mięśni w bezpiecznych granicach. Przy chorobach reumatycznych postępujemy powoli i mniejszymi krokami niż po zwykłym urazie, ale kierunek jest ten sam: ruch, którego nie używasz, tracisz.

Terapia manualna przy stawach reumatycznych: praca delikatna

Krioterapia miejscowa stawu: zimno zmniejsza ból i stan zapalny.

Staw objęty procesem zapalnym to nie jest staw, który można „nastawiać”. Agresywne techniki, mocne szarpnięcia i praca przez ból mogą podrażnić błonę maziową i pogorszyć stan na kolejne dni. Dlatego terapeuta pracuje inaczej niż u pacjenta po urazie sportowym.

• Mobilizacje w granicach bólu – delikatne, powtarzalne ruchy prowadzone przez terapeutę, zatrzymywane tam, gdzie zaczyna się ból, a nie za nim.
• Praca z tkankami miękkimi – rozluźnianie napiętych mięśni wokół stawu, które boli same z siebie po miesiącach oszczędzania.
• Utrzymanie zakresu ruchu – u wielu pacjentów celem nie jest odzyskanie sprawności sprzed lat, tylko zatrzymanie dalszego usztywniania się stawów. To realny i bardzo wartościowy cel.
• Nauka ruchu na co dzień – jak wstać z fotela, jak sięgnąć do górnej półki, jak odciążyć bolesne stawy rąk przy zwykłych czynnościach.

Osobna sprawa to okres zaostrzenia. Kiedy staw jest ciepły, obrzęknięty i wyraźnie bardziej bolesny, terapeuta zmienia plan tego samego dnia. Odstawia mocniejsze techniki, ogranicza się do pracy przeciwbólowej i ruchu w bardzo małym zakresie, a czasem zaleca przerwę. To nie jest cofnięcie się w leczeniu, tylko normalny element pracy z chorobą, która ma swoje fale.

Sprzęt, który sprawdza się w reumatologii

Zabieg SIS: głowica prowadzona przez fizjoterapeutkę nad bolesną okolicą.

Fizykoterapia nie leczy choroby układowej, ale potrafi zbić ból i obrzęk na tyle, żeby ruch w ogóle był możliwy. W tej grupie pacjentów najczęściej sięgamy po zimno.

• Krioterapia miejscowa – nasz podstawowy zabieg przy stawach reumatycznych. Bardzo zimne powietrze schładza okolicę stawu, zmniejsza ból i obrzęk oraz wycisza stan zapalny. Seria to zwykle 5-10 krótkich zabiegów, a w razie potrzeby można je wykonywać często. Przeciwwskazania: uczulenie na zimno oraz zaburzenia krążenia, które terapeuta ocenia przed rozpoczęciem.
• SIS, czyli stymulacja polem magnetycznym – działa głęboko, zmniejsza ból i napięcie mięśni wokół stawu. Zabieg wykonuje się przez ubranie. Przeciwwskazania: wszczepiona elektronika (rozrusznik serca, pompa, neurostymulator) i ciąża, a metal w obszarze zabiegu, na przykład po wcześniejszej operacji, wymaga oceny przed rozpoczęciem.
• Laser wysokoenergetyczny HIL – światło o dużej mocy dociera do głębiej położonych tkanek i działa przeciwbólowo. Zwykle 5-10 zabiegów w serii.
• Elektroterapia – różne formy elektrostymulacji; najczęściej przeciwbólowe prądy TENS o niskiej częstotliwości, podawane przez elektrody, które utrudniają przewodzenie bólu. Prosty, dobrze tolerowany zabieg.

Dobór zabiegów zawsze zależy od tego, co dzieje się w konkretnym stawie i jakie choroby dodatkowe ma pacjent. Zakres dostępnych zabiegów znajdziesz w naszym cenniku. Przy bólu, który ciągnie się latami i nie ustępuje po standardowym leczeniu, mamy też metody z pogranicza rehabilitacji i leczenia bólu, opisane w tekście o kriolezji przy przewlekłym bólu stawów.

Reumatolog, ortopeda i fizjoterapeuta w jednym zespole

Choroba reumatyczna to choroba całego organizmu, a nie jednego stawu. Dlatego leczenie idzie u nas dwoma torami równolegle. Reumatolog prowadzi leczenie farmakologiczne, które hamuje proces zapalny od środka. Fizjoterapeuta w tym samym czasie pracuje nad ruchem, siłą i bólem konkretnych stawów. Jedno bez drugiego działa gorzej: same leki nie odbudują sprawności, sama rehabilitacja nie zatrzyma choroby układowej.

Trzeci element to ortopeda, który w Instytucie Chirurgii Barku przyjmuje pod tym samym adresem w Szczecinie. Kiedy staw jest już zniszczony na tyle, że ani leki, ani rehabilitacja nie przywrócą funkcji, w grę wchodzi leczenie operacyjne, w tym wymiana stawu na endoprotezę. Warto też pamiętać, że choroba zwyrodnieniowa stawów to również choroba reumatyczna, i to najczęstsza. Obie specjalizacje po prostu się uzupełniają. Więcej o tym, jak zorganizowana jest rehabilitacja w Instytucie Chirurgii Barku. Jeśli Twoim głównym problemem jest bark, przeczytaj także artykuł o tym, kiedy ból barku ma przyczynę reumatyczną.

Najczęstsze pytania

Czy w trakcie zaostrzenia w ogóle ćwiczyć?
Tak, ale inaczej i delikatniej. W zaostrzeniu odchodzimy od wzmacniania i obciążania, a zostajemy przy ruchu w małym zakresie, pracy przeciwbólowej i pozycjach odciążających. O tym, co jest bezpieczne w danym tygodniu, decyduje terapeuta wspólnie z lekarzem prowadzącym. Całkowite unieruchomienie na czas zaostrzenia zwykle nie jest dobrym rozwiązaniem, bo staw szybko sztywnieje.

Czy krioterapia jest bezpieczna dla osoby starszej?
Krioterapia miejscowa jest dobrze tolerowana także przez pacjentów po siedemdziesiątce. Zabieg jest krótki i dotyczy tylko okolicy stawu, a nie całego ciała. Przed rozpoczęciem terapeuta pyta o uczulenie na zimno, choroby naczyń i zaburzenia czucia oraz sprawdza skórę w miejscu zabiegu. Jeśli coś budzi wątpliwości, dobieramy inną metodę.

Czy rehabilitacja zastąpi leki reumatologiczne?
Nie. Rehabilitacja pracuje nad skutkami choroby: bólem, sztywnością i osłabieniem mięśni. Nie zatrzymuje samego procesu zapalnego, który toczy się w organizmie. Leczenia zaleconego przez reumatologa nie wolno odstawiać na własną rękę, bo poprawiło się po serii zabiegów. Rehabilitacja jest uzupełnieniem, nie zamiennikiem.

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani fizjoterapeutycznej. Dobór ćwiczeń i zabiegów przy chorobie reumatycznej ustala się indywidualnie.